Malbork

Współrzędne: 54°02"00" N 019°02"00" E

Malbork
Herb Malborka Flaga Malborka
Województwo	pomorskie
Powiat	malborski
Prawa miejskie	1286
Burmistrz	Jan Tadeusz Wilk ( e-mail )
Powierzchnia	17,15 km
Położenie	54° 02" N 19° 02" E
Wysokość	6-30 m n.p.m.
Liczba mieszkańców   ( 2005 )  - liczba ludności  - gęstość	40 135 2241 os./km
Strefa numeracyjna (do 2005 )	(+48) 55
Kod pocztowy	82-200 do 82-210
Tablice rejestracyjne	GMB
Położenie na mapie Polski
Strona internetowa miasta

Zamek krzyżacki w Malborku widok od strony zachodniej

Zamek krzyżacki w Malborku

Gotycki kościół pw. Św. Jana w Malborku

Malbork ( niem. Marienburg ) miasto w północnej Polsce , w województwie pomorskim nad Nogatem . Stolica powiatu malborskiego .

Historia

Ślady osadnictwa w miejscu dzisiejszego Malborka sięgają młodszej epoki kamienia. W najbliższej okolicy natrafiono na relikty rzymskie. W XII i na początku XIII wieku , a więc jeszcze przed podbojem i kolonizacją tych terenów przez Krzyżaków , Pomezania , historyczna ziemia, na której leży Malbork, zamieszkiwana była dość gęsto. Jednak duże połacie kraju pokrywały puszcze, na podmokłych łąkach bujna trawa, pasły się stada zwierzyny, jeziora zaś obfitowały w ryby.

Część terenów zdobyta była przez książąt pomorskich. Oni to na prawym, wysokim brzegu Nogatu założyli gród Zantyr wraz z podgrodziem. Na skutek krętej polityki Sambora, jednego z dwóch braci potężnego księcia Świętopełka, Zantyr podarowano w 1250 r. Zakonowi. Około 1274 roku Krzyżacy zaczęli wznosić, częściowo z materiałów uzyskanych z rozbiórki starych zabudowań klasztornych grodu w Zantyrze, silnie ufortyfikowany zamek w dolnym biegu Nogatu . Budowany zamek i otaczające go miasto nazwano Marienburg, czyli gród Marii, od imienia patronki Zakonu.

W 1286 osada powstała przy zamku otrzymała prawa miejskie od mistrza krajowego Konrada von Thierberga młodszego.

Na wysoczyźnie górującej nad rzeką, na południe od terenów zamkowych, wytyczono działki dla osiedleńców. Późniejsza zabudowa ciągnęła się wzdłuż jednej ulicy, rozszerzającej się w połowie, tworząc w ten sposób rynek (szerokości ok. 30 m, a długości ok. 300 m). Domy o konstrukcji szkieletowej z podcieniami ustawiono szczytami w jego stronę. Jedna pierzeja, wschodnia, nosiła nazwę Wysokich Podcieni, zachodnia Niskich Podcieni. Równolegle do rynku biegły ulice: na zachodzie Schuhgasse, gdyż prowadziła do bramy nazywanej od czasów oblężeń szwedzkich Bramą Szewską, na wschodzie Kratzhammer i Neustadt (wytyczone po 1380 roku). W północno-zachodniej części miasta usytuowana była fara pod wezwaniem św. Jana. Następnym ważnym obiektem był ratusz. Prawdziwa perła gotyckiej architektury municypalnej. Pierwsza wzmianka o malborskim ratuszu brzmiąca vff dem Rathuze von der Stadt (na ratuszu miejskim) pochodzi z 1365 roku.

Początkowo miasto opasane było niezbyt wysokimi murami spiętymi basztami i wieżami bramnymi: Mariacką, czyli Sztumską, Garncarską (zwaną też Św. Ducha lub Elbląską)i Szewską. Od strony rzeki mury i wał, na którym wznosiły się, wzmocniono skarpami. Od potężnego systemu obronnego zamku dzieliło miasto fosa i mur oporowy zapobiegający osuwaniu się ziemi. Zakaz komtura o stawianiu z tej strony muru obronnego podyktowany był zamiarem roztoczenia całkowitej kontroli nad miastem, co znalazło dramatyczne potwierdzenie w czasie wojny trzynastoletniej i w czasie najazdów szwedzkich w XVII w. W latach 1352 - 1383 mury obronne podwyższono, a w ciągu wschodnim wzmocniono siedmioma basztami trójbocznymi, otwartymi od strony miasta.

Napływ osadników trwał przez trzy ćwierćwiecza XIV w. i stopniowo ustawał. Miastu nadano charakter rzemieślniczo-handlowy i rolniczy. Cechy te łączyły się i rozwijały dzięki dogodnej żegludze Wisłą i Nogatem do Chełmna , Grudziądza , Torunia i Elbląga , a także do potężnego Gdańska . XIV-wieczny Malbork był miastem średniej wielkości, tak pod względem obszaru, jaki zajmował, jak zabudowy i gospodarki. Handlowano tu zbożem, drewnem, skórami, końmi i winem. Rozwijały się cechy piekarzy i rzeźników, dobre zaś warunki uprawy wynikały z doskonałej gleby i w miarę łagodnego klimatu, jaki panował w delcie Wisły i Nogatu . Życie codzienne w tym czasie nie odbiegało od życia w innych podobnych miastach. w razie niebezpieczeństwa mieszczanom wydawano broń i zbroje z arsenału mieszczącego się w ratuszu. Każdy z członków cechów znał obowiązki obrony murów i baszt w razie oblężenia. Społecznością miejską rządziła siedmio-, ośmioosobowa rada, na której czele stał burmistrz. W skład rady wchodził kompan, czyli zastępca burmistrza, a od 1416 roku zarządca skarbu (kamlarz). Naczelnikiem sadu był sołtys, który wraz z zastępcą przewodniczył dziesięcioosobowej ławie. W mieście było wówczas około 85 domów i 89 budynków gospodarczych.

W latach 1309 - 1457 Malbork był siedzibą wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego i stolicą państwa zakonnego. W latach 50. XX wieku zamiast odbudowy Starego Miasta rozpoczęto rozbieranie ruin budynków i wywóz materiałów budowlanych prawdopodobnie do Warszawy i Gdańska . Dało to negatywny efekt dla rozwoju turystycznego miasta, które ma tylko zamek bez Starówki . W latach 1466 - 1772 Malbork był stolicą województwa malborskiego I Rzeczypospolitej .

Statystyka mieszkańców

• 1409 400
• 1570 3 000
• 1772 3 635, w tym: 1 670 mieszkańców miasta, 1 433 przedmieść, 532 gruntów miejskich.
• 1809 5 364
• 1848 6 806
• 1880 9 459
• 1900 10 732
• 1905 13 095
• 1916 20 128
• 1923 20 073
• 1939 27 318
• 1943 27 233
• 1945 2 825
• 1946 10 017
• 1950 16 994
• 1955 20 607
• 1965 28 292
• 1975 32 495
• 1989 39 018
• 1995 40 188
• 2000 39 407
• 2004 38 950

Gospodarka

W strukturze gospodarczej Malborka dominuje przemysł spożywczy. Mieści się tu wytwórnia makaronu Malma , Cukrownia Malbork i słodownia. W mieście wytwarzane są urządzenia rolnicze (fabryka narzędzi ogrodniczych Leokadia ), urządzenia na potrzeby przemysłu drzewnego (Malborski zakład przerobów drewna tarmal ) i wentylatory (Malborska Fabryka Wentylatorów Mawent ). Rozwija się przemysł odzieżowy, reprezentowany przez Spółdzielnię Pracy Delta i chemiczny zakłady Organika . Zagraniczny kapitał reprezentują także firmy Prino-Plast (producent artykułów higienicznych) i przedsiębiorstwo budowlane M. Leier .

Komunikacja

Przez miasto przebiegają linie kolejowe prowadzące do Gdańska , Warszawy , Elbląga i Torunia . Kolejowy ruch pasażerski obsługiwany jest także przez trójmiejską SKM ). Wśród sieci drogowej największe znaczenie ma połączenie z Tczewem , Elblągiem (droga krajowa nr. 22 ), Nowym Dworem Gdańskim i Kwidzynem (droga krajowa nr. 55 ). Na terenie Malborka działa komunikacja miejska .

Życie kulturalne

W mieście współdziałają Miejski Dom Kultury, Młodzieżowy Dom Kultury "Ratusz" i Klub Garnizonowy. Wspólnie organizują takie imprezy jak Festiwal Boże Narodzenie w Sztuce, wybory Miss, Przegląd Zespołów Tanecznych, Malborskie Spotkanie Teatralne i wiele, wiele innych. W czerwcu obchodzone są Dni Malborka. Miasto to jest gospodarzem Międzynarodowego Turnieju Szachowego o Wieżę Zamku Malborskiego, a turnieje szachowe na skalę lokalną odbywają się tu przez cały rok. W Zamku organizowane są wystawy i sesje popularno-naukowe. Mają tam miejsce również takie imprezy jak Oblężenie , nawiązujące do tradycji rycerskiej . Czwartkowe Wieczory Muzyczne na Zamku organizowane są przez Miejski Dom Kultury i Muzeum Zamkowe od września 1982 roku. Na wystawy zaprasza galeria Na lewo . Miasto dysponuje sześcioma bibliotekami oraz kinem Klubowym . Od 2003 roku, od początku maja do końca wakacji trwają cykle koncertów muzycznych. Pod hasłem Malborski Przegląd Muzyczny do miasta przyjeżdżają dziesiątki zespołów z całego kraju i zagranicy.

Sport i turystyka

Malbork jest członkiem stowarzyszenia gmin Polskie Zamki Gotyckie , promującego rozwój turystyki , ale nie tylko zabytki są atrakcją miasta. Jest również miejscem turystyki kongresowej. Malbork, leżący na drodze wodnej, oferuje rejsy spacerowe statkiem i tramwajem wodnym . W sezonie letnim można się kąpać w coraz czystszych wodach Nogatu oraz podziwiać panoramę miasta z kajaku lub gondoli . Ośrodek Sportu i Rekreacji dysponuje campingiem wraz z zespołem boisk i kortami tenisowymi. Działa kryta pływalnia.

Zabytki

• zamek wielkich mistrzów krzyżackich z XIV-XV w. otoczony murami obronnymi z bramami, składający sie z trzech oddzielnych zamków: Zamku Wysokiego, Zamku Średniego oraz Zamku Niskiego zwanego także Przedzamczem
• Ratusz Staromiejski wzniesiony został w latach 1365 - 1380 w miejscu wcześniejszego ratusza. Rekonstruowany w końcu XV w. i w roku 1901 przez Conrada Steinbrechta . Zbudowany na planie prostokąta, podpiwniczony, dwukondygnacyjny. Ma dwuspadowy dach z dwoma ozdobnymi szczytami i wieżyczkę pośrodku kalenicy. W wieżyczce znajdował się dzwon odlany w 1407 roku. W piwnicach przed wojną znajdowała się restauracja Ratskeller z izbą pamięci Hindenburga . Obecnie w Ratuszu mieści się Młodzieżowy Dom Kultury "Ratusz"
• Resztki murów obronnych wraz z bramami oraz basztami wzniesione w I połowie XIV wieku z cegły. Mają konstrukcję arkadową. Są stosunkowo cienkie, jak na konstrukcję obronną. Zasadnicza grubość ściany wynosi 45 cm (1,5 cegły) wzmocniona jest od strony miasta filarami o grubości 45 cm.
• Brama Mariacka, zwana także Sztumską oraz Przewozową zbudowana razem z systemem obronnym w I połowie XIV wieku. Wznosi się ona na planie prostokąta o wymiarach 6,6 na 7,6 metra na wysokość 10 metrów. Jej fasadę południową i północną zdobią blendy zamknięte ostro łukami. Ta gotycka budowla uzyskała po pożarze dachu w 1838 r. charakterystyczną nadbudówkę z muru pruskiego. Na przełomie 1936/37 roku przystąpiono do rekonstrukcji dachu według projektu mistrza budowlanego Paula Domberta. Rozebrano wieżyczkę, a bramę nakryto czterospadowym dachem, kryjącym krenelaż. Zegar umieszczono w ozdobnym krenelażu. Po II wojnie światowej nie nakryto baszty dachem z 1937 roku.
• Brama Garncarska, zwana także Elbląską lub Św. Ducha zbudowana najprawdopodobniej w roku 1380 . Jest bramą pięciokondygnacyjną wysokości 12m, wzniesioną na planie prostokąta o wymiarach 7,6 na 9,4 metra. Prócz przejazdu znajdują się w przyziemiu bramy dwa przejścia dla pieszych. Szerokie fryzy, oddzielające kondygnacje i blendowanie w dwu górnych oraz tarcze herbowe na najwyższym piętrze, a wreszcie prześwity strzelnicze o wykroju prostokątnym, kształtowały plastycznie wielką płaszczyznę ściany wschodniej. Podobnie uformowana, zwrócona ku miastu fasada zachodnia nie posiadała wielkiej wnęki, jaka znajdowała się po przeciwnej stronie i sięgała na wysokość trzech kondygnacji.
• Baszta maślankowa - Jedna z najwyższych wież znajdujących się w kompleksie zamku malborskiego. Wysunięta najdalej na północ spełniała rolę strażnicy. Wzniesiona w latach 1335 - 1340 na rzucie okrągłym o średnicy 8,68 m (28,8 m wysokości). Jej dach zwieńczony jest postacią kobiety ubijającej masło. Jest rekonstrukcja z 1906 roku. Z basztą związane są z nią liczne legendy. Jedna z nich mówi, że kiedyś Krzyżacy wprowadzili podatek od ubijania masła. Przeciwko tej decyzji zbuntowali się rajcy miejscy. Twierdzili, że z tego powodu wzrośnie cena masła, spadną zyski, a oni stracą klientów. Krzyżacy nie tolerując sprzeciwu i obawiając się dalszych zamieszek zamknęli buntowników w wysokiej wieży. Stąd nazwa. Baszta maślankowa. Obiektu nie można zwiedzać.
• System obronny Malborka - Stare miasto malborskie uzyskało już w XIII w. system obronny, który rozbudowywano systematycznie aż po czasy nowożytne.Ze średniowiecznych umocnień zachował się fragment ceglanych murów od wschodu, Brama św. Ducha (Garncarska) i relikty baszt, od południa Brama Mariacka oraz od zachodu mur oporowy wysoczyzny miejskiej, na którym oparte były niegdyś budynki spichrzowe.
• Kościół św. Jana z II połowy XIV w. kościół odbudowano po zniszczeniach oblężniczych w latach 1467 - 1523 . Wzniesiono kościół sześcioprzęsłowy, trójnawowy, z nawami o jednej wysokości (halowy), z wieżą stojącą przy południowej nawie. W 1635 roku zachodnie przęsło świątyni runęło na skutek wybuchu miny. Zamknięcie skróconej o jedno przęsło budowli pochodzi z 1668 roku.
• Szpital Jerozolimski z XVI-XVII w. (wpisany na listę World Monuments Watch )
• Kościół św. Jerzego (obecnie pw. Matki Bożej Nieustającej Pomocy) zbudowany w czasach polskich 1711 - 1712 , zaprojektowany przez Jakuba Goraua. Prosta bryła, ze ścianami bocznymi o konstrukcji szkieletowej, barokowym hełmem wieży i portalem od strony ulicy Rzeźniczej. Do kościoła w 1926 roku dobudowano murowana salę parafialną (dom katechetyczny) na około 350 osób.
• Młyn Górny (Piekarski) zbudowany w 1400 roku, na planie prostokąta o wymiarach 12,75 na 25,50m., przy grubości murów 1,35m. Jego dach odbudowany po pożarach w 1410 i 1718 roku. Na pierwotnym, wschodnim szczycie występuje bogate blenkowanie.
• Szkoła Łacińska zbudowana w 1352 roku przez wielkiego mistrza Winricha von Kniprode, od XVI wieku do 1864 roku pełniła role szkoły, w której uczono początków łaciny. Zniszczona w czasie pożaru miasta 26.07. 1899 r. Odbudowana w 1900 r. jako typowy magazyn. Obecnie zachowane fragmenty stanowią partie murów odwodowych, murowanych z cegły palonej na zaprawie wapiennej w wątku gotyckim. Przykład budowli sprzężonej z rytmem fortyfikacji miejskich z okresu średniowiecza.

Kościoły

a)Katolickie

• Kościół św. Jana Chrzciciela
• Kościół Matki Boskiej Nieustającej Pomocy (dawniej św. Jerzego)
• Kościół św. Józefa
• Kościół pw. Zesłania Ducha Świętego
• Kościół pw. św. Urszuli Ledóchowskiej
• Kościół pw. Miłosierdzia Bożego
• Kościół pw. Bł. 108 Męczenników Polskich

b)Inne

• Kościół Chrześcijan Baptystów
• Kościół Zielonoświątkowy
• Sala Zgromadzeń Świadków Jehowy

Zasłużeni dla Miasta Malborka

Uchwała Nr 116/XIV/03 Rady Miasta Malborka z 27.11.2003

• 2004 Jerzy Fryc
• 2004 Waldemar Król
• 2004 Ryszard Węgłowski
• 2004 Koło Przewodników Malborskich
• 2005 Leszek Witkiewicz
• 2005 Andrzej Nowak
• 2005 Chór Mieszany "Lutnia"
• 2006 Zygmunt Bukalski
• 2006 Bogdan Śliwiński
• 2006 Tadeusz Woźny
• 2006 ks. Jan Żołnierkiewicz

Honorowi Obywatele Miasta Malborka

• 1828 Wilhelm Ludwig Haebler
• Johann Peter Monath
• Paul von Hindenburg
• Karl Monath
• Arthur Born
• 1919 Conrad Steinbrecht
• 1925 Max Halbe
• 1942 Bernhard Schmid
• 1944 Erich Abraham

• 1947 gen.dyw. Marian Spychalski
• 1994 Hall Tran Galaaen
• 1994 Olav Bergene Holm
• 1996 Sren Odberg
• 1996 Marit Buhaug
• 1996 Erling Hansen
• 1996 Hermann Schäpers
• 1996 Anne Lystad
• 1996 Ingebjärg Christiansen
• 1996 Lizzi Hansen
• 1996 Turid Pettersen
• 1996 Johan Stensrud
• 1997 Michel Marbot
• 2003 Michael Leier
• 2004 wręczono w 2005 Maria Prior-Nowak

Znani malborczycy

• Andreas Richter , ur. 1639 pionier drukarstwa europejskiego.
• Carl Legien , ur. 1861 związkowiec, poseł Reichstagu z ramienia SPD , zm. w Berlinie w 1920 .
• Erich Kamke , ur. 1890 matematyk, zm. w Rottenburgu nad Neckarem w 1961 roku.
• Bruno Krauskopf , ur. 1892 niemiecki malarz i grafik.
• Heinz Galinski , ur. 1912 więzień obozów koncentracyjnych: Auschwitz , Buchenwald i Bergen-Belsen . Od 1949 r. pełnił obowiązki przewodniczącego gminy żydowskiej w Berlinie, później został przewodniczącym Centralnej Rady Żydów w Niemczech. Zmarł w Berlinie w 1992 roku.
• Alfred Struwe , ur. 1927 gwiazda niemieckiego kina. Zmarł w Poczdamie w 1996 roku.
• Hartmut Boockmann , ur. 1934 historyk.
• Klaus Kiske , ur. 1935 polityk niemiecki z partii CDU .
• Włodzimierz Michalski , ur. 1947 - generał brygady Wojska Polskiego , zastępca szefa Sztabu Wojsk Lądowych.
• Grzegorz Lato , ur. 1950 polski piłkarz i trener, napastnik polskiej reprezentacji w piłce nożnej .
• Małgorzata Ostrowska , ur. 1958 polska polityk, posłanka Sojuszu Lewicy Demokratycznej .
• Danuta Hojarska , ur. 1960 polska polityk , poseł na Sejm .
• Agnieszka Cegielska , ur. 1979 - modelka, obecnie prezenterka pogody w TVN Meteo i TVN24 , była radna miasta Malborka.
• Izabela Bełcik , ur. 1980 polska siatkarka , reprezentantka Polski , dwukrotna Mistrzyni Europy.

Miasta partnerskie

• 1995 Nordhorn
• 1997 Troki
• 1999 Sölvesborg
• 2004 Margny-lés Compiégne
• 2005 Monheim am Rhein

Filmy nagrywane w Malborku

• Krzyżacy film fabularny, rok produkcji i premiery 1960 , reżyseria Aleksander Ford .
• Malbork film dokumentalny, rok produkcji 1962 , reżyseria Jan Riesser.
• Pan Samochodzik i templariusze serial TV, rok produkcji 1971 , premiera 1972 , reżyseria Hubert Drapella.
• Znak Orła serial TV, rok produkcji 1977 , premiera 1978 , reżyseria Hubert Drapella.
• Królowa Bona serial TV, rok produkcji 1980 , premiera 1982 , reżyseria Janusz Majewski .
• Przyłbice i kaptury serial TV, rok produkcji 1985 , premiera 1986 , reżyseria Marek Pietrak.
• Malbork film dokumentalny, rok produkcji 1987 , reżyseria Czesław Duraj, Stanisław Kostrzewa.
• Król Olch film wojenny, rok produkcji 1996 , reżyseria Volker Schlöndorff .
• Sztos film sensacyjny, rok produkcji i premiery 1997 , reżyseria Olaf Lubaszenko .
• Wiedźmin film przygodowy i serial tv, okres zdjęciowy 2000 - 2001 , premiera: film 2001 , serial tv 2002 , reżyseria Marek Brodzki.
• Battle for the Bible (Bitwa o Biblię) - film fabularny, rok produkcji 2006 , reżyseria Sean Grundy, na zlecenie Pionier TV (Wielka Brytania).

Zobacz też

• Synagoga w Malborku

Linki zewnętrzne

• Strona internetowa miasta Malborka
• Komercyjny serwis Malborka
• Serwis internetowy o Malborku
• Ścieżki i rowery w Malborku
• Wirtualny Malbork
• Oficjalna strona Muzeum Zamkowego w Malborku
• Plan miasta Malborka
• Malbork w Google Maps
• Malborski Przeglad Muzyczny

Zobacz galerię na Wikimedia Commons:
Malbork

Zobacz w Wikiźródłach teksty Aktu lokacyjnego miasta Malborka